
Bir süre her şey iyi gitti. Kilo verdin. Sonra haftalardır her şeyi doğru yapmana rağmen tartıdaki rakam kıpırdamamaya başladı. Moralin bozuldu, motivasyonun düştü.
Önce şunu söyleyeyim: bu çok saygı duyulacak bir çaba ve kolay değil. İkincisi, ilk refleks olan "daha az yemeliyim" çoğu zaman yanlış cevap. Nedenini ve yerine ne yapabileceğini anlatayım.
Vücudun senin diyetini anlamıyor
Sen kalori açığı oluşturuyorsun. Vücudun ise başka bir şey görüyor: gelen kaynaklar azaldı, kıtlık var. Tüm sistem koruma moduna geçiyor, tıpkı telefondaki pil tasarruf modu gibi.
Bunu üç yoldan yapıyor.
1. Dinlenirken yaktığın kalori düşüyor. Kilo verince daha hafif bir vücudun olur, bazal metabolizma hızının bir miktar azalması normal. Ama özellikle hızlı kilo kaybında ve uzun süren kalori açığında düşüş beklenenden fazla olabiliyor. Araştırmalar metabolik adaptasyonun günlük enerji harcamasını yaklaşık 150 ila 300 kalori aşağı çekebildiğini gösteriyor. Kişiden kişiye değişir. Yani kâğıt üstünde açık oluşturuyorsun ama gerçekte oluşmamış olabilir.
2. Farkında olmadan daha az hareket ediyorsun. Spor, uyku ve yemek dışındaki tüm hareketlerin adı NEAT: ayak sallamak, merdiven çıkmak, ayakta durmak, arabayı uzağa park etmek, telefonda konuşurken yürümek. Araştırmalar kişiler arasındaki günlük hareket farkının 2000 kaloriye kadar çıkabildiğini gösteriyor. Küçük hareketler hiç de küçük değil. Diyet yaptığında bunları bilinçsizce kısıyorsun. Bunu sana beynin yaptırıyor.
3. Hormonlar değişiyor. Kalori kısıtlamasında tokluk hormonu azalırken açlık hormonu artabilir. Daha aç hissedersin, doyman zorlaşır. Sürekli diyetin yarattığı stres kortizolü de yükseltebilir. Uzun süre yüksek kortizol iştahı artırabilir, uykuyu bozabilir ve diyeti sürdürmeyi zorlaştırabilir.
Özetle hayatta kalma mekanizması yapması gerekeni yapıyor. Sorun sende değil.
Strateji 1: Beslenmeyi akıllıca ayarla
Vücut zaten enerji tasarrufuna geçmişken kaloriyi daha da kısarsan, bir süre sonra o yeni düzene de adapte olur. Daha az yemek çözüm olmayabilir. Onun yerine iki araç var.
Kalori döngüsü. Bazı günler biraz az, bazı günler biraz fazla yersin ama haftalık ortalama aynı kalır. Örneğin ortalaman günde 1600 kalori olacaksa 3 gün 1400, 3 gün 1800 kalori alırsın. Araştırmalar bu yaklaşımın diyete uyumu artırabildiğini gösteriyor. Ama bu alanda çalışmalar sürüyor. Mucize değil, kullanabileceğin araçlardan biri.
Makro dağılımını gözden geçir. Kalori en önemli değişken, ancak protein, karbonhidrat ve yağ oranları tokluğu, antrenman performansını ve diyeti sürdürebilmeyi etkiler.
- Karbonhidrat ağırlıklı besleniyorsan bir süre proteini artırmayı dene.
- Zaten yüksek protein, düşük karbonhidrat yiyorsan karbonhidratı kontrollü artırmak antrenman performansına yardımcı olabilir.
Protein hem daha uzun süre tok tutar hem de kası korur. Uluslararası Spor Beslenme Derneği kilogram başına 1,4 ila 2 gram protein öneriyor ve kilo verme döneminde daha fazlasını destekliyor. Bu önemli, çünkü kas kaybedersen günlük enerji harcaman da düşer. Kas, dinlenirken bile yağ dokusundan daha fazla enerji harcayan aktif bir doku.
Strateji 2: Akıllı antrenman
Her gün aynı egzersiz, her gün aynı yemek gibi: vücut alışır ve aynı işi daha az enerjiyle yapmayı öğrenir. Çözüm daha uzun antrenman değil, farklı antrenman. İki parça var.
Yüksek yoğunluklu aralıklı antrenman (HIIT). Kısa süre yüksek eforu kısa dinlenme izler. Örneğin 30 saniye tempolu squat, 60 saniye yürüyüş. Ya da 20 saniye jumping jack, 40 saniye dinlenme. Egzersiz bittikten sonra vücut bir süre daha fazladan enerji harcar. Buna EPOC, yani afterburn etkisi deniyor. Dikkat: "24 saat deli gibi kalori yakıyorsun" söylemleri abartı. Etki antrenmanın şiddetine ve seviyene göre değişir. Bazı çalışmalarda 24 saate kadar uzadığı görülmüş olsa da ekstra kalorinin büyük kısmı ilk bir iki saatte harcanıyor.
40 yaş üstüysen "bu bana ağır" diye düşünmüşsündür. Haklısın, toparlanma uzar ve eklemler eskisi kadar toleranslı değil. Yaşına uygun yapmanın üç yolu var:
- Düşük darbeli hareketler seç: hızlı yürüyüş, eliptik, bisiklet, step up, kontrollü squat.
- Dinlenmeyi uzat. 20 saniye çalış, 90 saniye dinlen, yeterli.
- 10 dakikayla başla.
Okuduğum araştırmalardan birinde ortalama yaşı 63 olan sedanter bireyler haftada 3 gün yalnızca beşer dakikalık HIIT yapmış. 6 hafta sonunda insülin duyarlılığı anlamlı ölçüde artmış, organ yağlanması azalmış. Yaş engel değil, doğru sistem önemli.
Direnç antrenmanı. Benim tercihim ağırlıklı olarak vücut ağırlığı. "Ağırlık kaldırmadan kas yapılır mı?" Yapılır. Kas direncin nereden geldiğine bakmaz, yeterince zorlanıp zorlanmadığına bakar. Dumbel de olur, makine de, kendi vücudun da. Haftada 2-3 gün bu çalışmalar kilo verme sürecindeki en güçlü araçlardan.
Strateji 3: Planlı diyet molası
Haftalardır, belki aylardır dikkat ediyorsun. Yoruldun, vücudun da yoruldu. Burada planlı bir diyet molası işe yarayabilir. "Canım ne isterse yerim" demek değil: bir ya da iki hafta kilo vermeye çalışmıyorsun, idame kalorinde besleniyorsun.
Araştırmalar, özellikle uzun diyetlerden sonra verilen planlı molaların diyete yeniden başlamayı kolaylaştırabildiğini, bazı hormonal adaptasyonlarda geçici iyileşme sağlayabildiğini ve tükenmişlik hissini azaltabildiğini gösteriyor. Ama metabolizmayı sihirli şekilde eski haline döndürdüğüne dair kanıt yok. Asıl fayda süreci sürdürülebilir kılması. Bazen iki hafta durmak sonraki iki ayı kolaylaştırır.
Bonus: Önce bunları kontrol et
Uyku. Bence kilo verirken en çok küçümsenen konu. Yetersiz uyku açlık hormonlarını etkileyebiliyor, tokluğu azaltabiliyor ve yüksek kalorili yiyeceklere yönelmeyi kolaylaştırabiliyor. Kötü uyuduğun gün daha aç hissetmen tesadüf değil.
Belki aslında pilotta değilsin. Araştırmalar insanların aldıkları kaloriyi olduğundan düşük hesapladığını gösteriyor. Porsiyonu göz kararı tahmin ediyoruz, içecekleri unutuyoruz. Bir avuç kuru yemiş, bir kaşık fıstık ezmesi gün sonunda ciddi kalori eder. "Metabolizmam durdu" demeden önce bir hafta boyunca tartıyla doğru kayıt tut.
Tartı her zaman gerçeği söylemez. Aynı anda hem yağ kaybedip hem bir miktar kas kazanıyor olabilirsin. Kas yağdan daha yoğun, aynı ağırlıkta daha az yer kaplar. Bel, kalça, uyluk ölçülerini takip et, bir ay önceki fotoğrafınla karşılaştır. Tartı seni üzerken ayna mutlu edebilir.
Sonuç
Kilo kaybının neden durduğunu artık biliyorsun. Vücut seni sabote etmiyor, seni korumaya çalışıyor. Daha az yemek yerine beslenmeni akıllıca ayarla, antrenmanı çeşitlendir, gerekirse planlı mola ver, uykuna ve ölçümüne dikkat et.
Anlattıklarım araçlar. Burada yazılanlar tıbbi tavsiye değil, genel bilgi. Uygulamadan önce doktoruna ya da beslenme uzmanına danış.
Videonun tamamını YouTube kanalımda izleyebilirsin: https://www.youtube.com/watch?v=3GHBBPt0eRY